بسم الله الرحمن الرحیم
وقوع انقلاب صنعتی و تحولاتی که از آن به مدرنیته یاد میشود، اگرچه فرصتهای جدیدی را برای انسان پیش آورده، اما به همان میزان خانواده را نیز به چالشهایی گرفتار ساخته است؛ چه در خصوص وجود و تداوم بقای خویش و چه از حیث ایفای نقش اخلاقیاش بویژه در انتقال ارزشهای متعالی انسانی به نسلهای بعدی. در این وضعیت، خانواده دو کار میتواند کار بکند: یا تسلیم وضع موجود بشود و کم کم به حذف خود و نابودی ارزشهای خود تن بدهد، یا در برابر این فضا مقاومت کند. اما ادبیات مقاومت، که به ویژه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، در فضای سیاسی و اقتصادی و نظامی دلالتهای آشکاری داشته است، آیا میتواند در عرصه فرهنگ و خانواده نیز به کار گرفته شود؟ با این دغدغه و مبتنی بر این ایده که آن مقاومتی که در عرصه سیاسی و نظامی مطرح میشود، پشتوانهاش عرصه فرهنگ و خانواده است، برگزاری همایش بینالمللی «خانواده مقاوم، چالش های اخلاقی در جهان متحول» در دستور کار قرار گرفت، با این مساله که اگر قرار باشد خانواده در برابر وضع موجود مقاومت کند، و هم خود و هم ارزشهای اخلاقیاش را حفظ نماید، چه کار باید بکند؟
برای این همایش (که نهایتا در خرداد ۱۴۰۳ برگزار شد و پنلهای آن را از اینجا میتوانید ملاحظه کنید) محورهای متعددی در نظر گرفته شد، که یکی از آن محورها، نسبت خانواده و نظام تعلیم و تربیت بود؛ و در زمستان ۱۴۰۲ نُه پیشنشستِ علمی برای باز شدن ابعاد مختلف این مساله طراحی و هر نشست با حضور دو استاد مدعو و دبیر علمی و در قالب ارائه و گفتگو برگزار شد:
سه نشست، ناظر به رسیدن به فهم عمیقی از نسبت خانواده و تعلیم و تربیت رسمی بود:
نشست ششم ناظر به ماهیت و وظایف خانواده در قبال نظام تعلیم و تربیت رسمی (ابعاد کلان و زوایای اصلی) بود. نشست نهم تاملاتی در مبانی این نسبت بود برای فهم زمینهها و ریشههایی که در شکلگیری چالشهای جدید دخیل بوده و گشودن افقهایی برای حل مساله همراه با نقدهایی نسبت به سند تحول بنیادین. نشست هفتم هم ناظر به نسبت خانواده و مدرسه در دوره کودکی بود: دورهای که هنوز آموزش رسمی اجباری آغاز نشده، و به خاطر سبک زندگیهای جدید روز به روز بغرنجتر میشود.
بقیه نشستها ناظر به وضعیت دو نهاد خانواده و مدرسه در قبال نهادها و عرصههای دیگر جامعه بود:
سه نشست ناظر به سه عرصه مهمی بود که مهمترین عناصر نقشآفرین در دوره مدرن است، یعنی سیاست و اقتصاد و فضای مجازی، یا به تعبیر دیگر دولت و بازار و رسانه. نشست اول مسالهاش در حوزه سیاستگذارییها و نقشآفرینیهایی بود که حاکمیت در قبال نسبت بین خانواده و مدرسه انجام داده و یا باید بدان سمت برود و چه میزان و چگونه میتواند خانواده را در فرایندهای مربوط به تربیت رسمی جدی بگیرد. نشست چهارم، مساله این بود که در شرایطی که بازار و نظام سرمایهداری میخواهد مهار تربیت اقتصادی نوجوانان را به دست بگیرد، چه باید کرد. نشست پنجم هم به بحث رسانه و فضای مجازی اختصاص داشت که مدرسه و خانواده در قبال این پدیده و اثرات تربیتی آن، چگونه نقشآفرینیای میتوانند انجام دهند؛ و حاکمیت در این عرصه چه وظایفی دارد.
با توجه به وقوع انقلاب جنسی در جهان و تاثیرات مهم آن در عرصه زندگی انسانی، نشست دوم به این پرداخت که کارگزاران نظام تربیت رسمی و خانوادهها در این عرصه چه میتوانند بکنند. و نهایتا دو نشست هم به سراغ دو راهکاری که در کشور ما توسط خود مردم (و نه حاکمیت) و تا حدودی بیرون از روند اصلی نظام آموزش و پرورش در پیش گرفته شده اختصاص یافت. نشست سوم سراغ مدارس خاصی رفت که از قبل از انقلاب و در مقابل موج مهاجم اما در همان بستر، با دغدغههای دینی راهاندازی شدند و بعد از انقلاب هم به انحاء گوناگون و متنوعتری ادامه یافتند، و نشست هشتم سراغ آن دسته از فعالیتهایی رفت که در چند سال اخیر عمدتا تحت عنوان مدارس مسجدمحور تعریف میشوند.
به نظر نگارنده، شاید ریشهایترین مشکلی که در نسبت خانواده و «تعلیم و تربیت مدرن» در ایران وجود دارد این است که بسیاری از دلسوزان این دو نهاد غالبا فهم عمیق و صحیحی از این دو پدیده در دوره مدرن ندارند وبا یک فهم سنتی از وضعیت این دو، که به هیچعنوان با واقعیت تناسب ندارد، به مواجهه با آن می پردازند. فهم جدی از این دو پدیده و سپس سراغ حل مساله رفتن، دغدغهای بود که نگارنده به عنوان دبیر علمی این نشستها بشدت پیگیر آن بود و پس از آماده شدن متن این نشستها نیز مقدمهای بر این مجموعه نوشت که شاید بتواند به فهم عمیقتر صورت مسألهای که با آن مواجیهم کمک کند و به افقهایی از راهحلهایی که در این نشستها مطرح شد نیز اشاره شود؛ که متن آن در ادامه تقدیم میشود.
مقدمه مذکور همراه با متن اصلاحشده این نشستها (که برخی اساتید اصلاحات مختصری در متنهای خویش انجام داده بودند) به اهتمام «پژوهشکده زن و خانواده» (که پشتیبان اصلی برگزاری این نشستها بود) در ۴۳۱ ص منتشر شد و کسانی که مایل به تهیه آن هستند از اینجا زیر میتوانند اقدام کنند.
ادامه مطلب خانواده مقاوم و نظام تعلیم و تربیت
Views: 17